Проза на осетинском языке + видео обзор

Проза на осетинском языке

МИРОВАЯ КЛАССИКА НА ОСЕТИНСКОМ ЯЗЫКЕ
(Полнотекстовая электронная база данных )

Мультимедийный проект представляет переводную литературу на осетинском языке.

Одним из показателей роста современной осетинской литературы является ее выход на всероссийскую арену. Писатели ведут разговор с российским читателем на русском языке. Ежегодно в издательствах Осетии выпускаются книги осетинских писателей и на родном, и на русском языках.
Союз писателей Осетии насчитывает более 120-ти поэтов и прозаиков. Среди них народные писатели и поэты Осетии, лауреаты Государственной премии им. К. Хетагурова, лауреаты национальной премии «Яблоко нартов» и других республиканских литературных премий. Многие писатели награждены высшей государственной наградой республики медалью «Во славу Осетии». Они печатаются и издаются как во Владикавказе, так и во многих крупных российских городах. Их произведения переводятся на языки народов России и мира.

Благодаря переводческой деятельности осетинских писателей, читатели могут прочитать на родном языке басни Эзопа и прозу Лукиана, пьесы Еврипида, Шекспира, Расина, Гольдони, Ионеско, рубаи Хайяма и рассказы Чехова, Джойса, Гамсуна, стихи Пушкина, Лермонтова, Тютчева, Блока, Есенина, Байрона, Гюго, Бернса, повести Платонова, Астафьева, сказки Салтыкова-Щедрина. В 2011 году, в Год Италии в России, осуществлен интересный издательский проект: в издательстве «Проект-Пресс» вышла книга со стихами Микеланджело на трех языках итальянском, русском и осетинском (на осет. яз пер. Т. Кокайты).

Размещение создаваемого информационного ресурса в свободном доступе в сети Интернет позволит обеспечить доступ к нему пользователей разной удаленности, даст возможность ознакомиться с переводной литературой всем заинтересованным лицам.

Искренняя признательность редакции журнала «Мах дуг» за предоставленные материалы

Автор проекта и составитель: Ирина Бибоева.

Будем благодарны за предложения, замечания.

Редактор: Людмила Мамукаева.

Дунеон классикæ ирон æвзагыл
(Бæрæггæнæнты æххæст электрон базæ)

Мультимедион проект уын уæ размæ хæссы ирон æвзагмæ тæлмацгонд литературæ.
Нырыккон ирон литературæйы рæзты бæрæггæнæнтæй сæ иу у æппæт Уæрæсейы тыгъдадмæ ахизын. Уæрæсейаг чиныгкæсæгимæ ирон фысджытæ ныхас кæнынц уырыссагау. æрвылаз Ирыстоны чиныгуадзæнты фæзынынц ирон фысджыты чингуытæ ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.

Ацы информацион ресурс интернеты сæрибарæй куы фæзына, уæд дзы пайдагæнæн уыдзæн алкæмдæр, тæлмац литературæ кæйдæриддæр цымыдис кæны, уыдонæн фæзындзæн йемæ базонгæ кæныны фадат.

Литературон æрмæг нын кæй радтой, уый тыххæй журнал «Мах дуджы» редакцийæн зæрдиаг бузныг.

Проекты автор æмæ аразæг: Бибуаты Иринæ

Уæ фиппаинæгтæ æмæ фæндæттæ æрбарвитыны тыххæй уæ бузныг уыдзыстæм.

Нæ адрис: Дзæуджыхъæу, Коцойты Арсены уынг,43.тел.:8-928-483-62-58;biboevaig@mail.ru

Редактор: Мамыкъаты Людмилæ

Консультант: Мамыкъаты Хъазыбег— поэт, тæлмацгæнæг.

Источник

проза

1 проза

См. также в других словарях:

проза́ик — прозаик … Русское словесное ударение

Проза.ру — URL: http://proza.ru … Википедия

Проза — см. Поэзия и проза. Литературная энциклопедия. В 11 т.; М.: издательство Коммунистической академии, Советская энциклопедия, Художественная литература. Под редакцией В. М. Фриче, А. В. Луначарского. 1929 1939 … Литературная энциклопедия

ПРОЗА — (лат.). 1) простой способ выражения, простая речь, не мерная, в противоположность поэзии, стихам. 2) скучное, обыкновенное, будничное, каждодневное в отличие от идеального, высшего. Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка.… … Словарь иностранных слов русского языка

проза — (жизненная, житейская, жизни); повседневность, беллетристика, обыденщина, будни, житейские мелочи Словарь русских синонимов. проза см. повседневность Словарь синонимов русского языка. Практический справочник. М.: Русский я … Словарь синонимов

ПРОЗА — ПРОЗА, прозы, мн. нет, жен. (лат. prosa). 1. Нестихотворная литература; ант. поэзия. Писать прозой. «Над ними надписи и в прозе и в стихах.» Пушкин. Современная проза. Проза Пушкина. || Вся практическая, не художественная литература (устар.).… … Толковый словарь Ушакова

Проза — Искусство * Автор * Библиотека * Газета * Живопись * Книга * Литература * Мода * Музыка * Поэзия * Проза * Публика * Танец * Театр * Фантазия Проза Иной роман слишком плох, чтобы стоило печатать его. Но бывает, что иной … Сводная энциклопедия афоризмов

проза — ы, ж. prose f. <, лат. prosa. 1. Не организованная ритмически речь. БАС 1. Пьяные мужики и экскременты разных животных находятся в натуре; но я не пожелал бы читать живого оных описания ни в стихах, ни в прозе. 1787. А. А. Петров Карамзину. // … Исторический словарь галлицизмов русского языка

ПРОЗА — (латинское prosa), устная или письменная речь без деления на соизмеримые отрезки стихи. В отличие от поэзии опирается на соотнесенность синтаксических единиц (абзацев, периодов, предложений, колонов). Первоначально развились деловая,… … Современная энциклопедия

ПРОЗА — (от лат. prosa) устная или письменная речь без деления на соизмеримые отрезки стихи; в противоположность поэзии ее ритм опирается на приблизительную соотнесенность синтаксических конструкций (периодов, предложений, колонов). Первоначально… … Большой Энциклопедический словарь

Проза — (латинское prosa), устная или письменная речь без деления на соизмеримые отрезки стихи. В отличие от поэзии опирается на соотнесенность синтаксических единиц (абзацев, периодов, предложений, колонов). Первоначально развились деловая,… … Иллюстрированный энциклопедический словарь

Источник

Осетинская литература

Ирон алфавит

А/аИ/иС/с
Æ/æЙ/йТ/т
Б/бК/кТъ/тъ
В/вКъ/къУ/у
Г/гЛ/лФ/ф
Гъ/гъМ/мХ/х
Д/дН/нХъ/хъ
Дз/дзО/оЦ/ц
Дж/джП/пЦъ/цъ
Е/еПъ/пъЧ/ч
З/зР/рЧъ/чъ
Проза на осетинском языкеПроза на осетинском языкеЫ/ы

Проза на осетинском языке

Буквы используемые в русских заимствованиях

Ё/ёЩ/щЭ/э
Ж/жъЮ/ю
Ш/шьЯ/я

Проза на осетинском языке
Проза на осетинском языке

Осетинская литература запись закреплена
Bærzæfcæg
Осетинская литература запись закреплена
Bærzæfcæg

Хъайттаты Сергей. Пьесæтæ. 1968 аз.

Сергей Тимофеевич Кайтов (1920–2010) — прозаик, драматург.
Родился в сел. Цамад Северной Осетии. В 1938 г. окончил Унальскую неполную среднюю школу и поступил в педагогический техникум. В 1941 г. окончил Буйнакское военно-пехотное училище.
Показать полностью.

С начала Великой Отечественной войны до конца 1943 г. Кайтов, гвардии капитан, командовал стрелковым батальоном. Несколько раз был ранен.
В 1943 г. окончил Высшие офицерские курсы. Преподавал тактику в Харьковском отдельном офицерском полку, а после окончания ускоренных подготовительных курсов Военной академии им. М. В. Фрунзе с 1944 по 1946 г.
С. Кайтов — преподаватель Орджоникидзевского военного училища. Награжден орденами Отечественной войны I и II степени, орденом Красной Звезды и многими медалями, в том числе медалью «Во Славу Осетии» (1995).

В 1946 г. демобилизовался из рядов Советской Армии и некоторое время
работал в Главлите СОАССР, а с 1957 г. — в системе Управления профтехобразования. В 1959 г. он — на посту директора профтехучилища № 4, с 1964 г. — директор республиканского Дома народного творчества Министерства культуры СОАССР, с 1969 г. — директор Музея осетинской литературы им. К. Хетагурова, с 1975 по 1978 г. — директор Художественного музея им. М. Туганова, с 1979 г. — зам. директора Республиканского научно-методического центра Министерства культуры СОАССР.

В 2011 г. во Владикавказе, на фасаде дома, где жил писатель, установлена мемориальная доска.

Сергей Кайтов в осетинскую литературу пришел в конце 40-х годов и стал автором ряда драматических и прозаических произведений. Первое его произведение — повесть «Безымянный курган» («Ӕнӕном обау») об участии в Великой Отечественной войне воинов-осетин — было опубликовано в 1949 г.

Теме Гражданской войны в Осетии посвящен роман «В ущельях неспокойно», написанный С. Кайтовым на русском языке в соавторстве с Б. Шелеповым. Образ легендарного героя Гражданской войны Хаджи-Мурата Дзарахохова автор создал в драме «Хаджи-Мурат». Пьеса «Таймураз» — драма о народном герое дореволюционной Осетии Таймуразе Козыреве, погибшем в неравной борьбе с алдарами.

Героическим дням Великой Отечественной войны посвящена драма «Три свидетеля» («Ӕртӕ ӕвдисӕны»).

Пьеса «Мать пятерых сыновей» («Фондз фырты мад») — драматическая легенда о Хангуассе Калаговой, матери пяти сыновей, погибших на фронтах Великой Отечественной войны.

О проблеме взаимоотношений людей разных поколений, о большом долге взрослых детей перед родителями, о дружбе русского и осетинского народов написана лучшая драма Кайтова «Сердце матери» («Мады зӕрдӕ»), которая с неизменным успехом шла на сценах театров более двадцати городов страны, а также Кырджалийского театра в Болгарии, который сотый спектакль по этой пьесе показал в Софийском театре.

На сцене Северо-Осетинского государственного драмтеатра и на сценах Домов культуры с успехом ставились пьесы С. Кайтова: «Сын» («Фырт») — об ответственности родителей за воспитание своих детей, «Месть женщины в трауре» («Саударӕг усы мает») — историческая драма, «Цветок плакал» («Дидинӕг куыдта») — драматическая повесть, «Ахсар и Дзерасса» («Ӕхсар ӕмӕ Дзерассӕ») — легенда о любви, «Колыбель» («Авдӕн»), «Первый поход Исса Плиева» («Иссӕйы фыццаг балц»), «Таймураз», «Хадзы-Мурат», «Второй отец» («Дыккаг фыд»), «Сердце матери» («Мады зӕрдӕ»), «Цветок и кинжал» («Дидинӕг ӕмӕ хъама»), «Обрученная девушка» («Куырдуаты бадӕг»).

С. Кайтовым написаны также либретто оперы «Ханты цагьд» («Осетинская мелодия») Дудара Хаханова и оперетты «Колдовство» («Кӕлӕнтӕ») Елкана Кулаева, «Прерванная песня» («Зарӕг аскъуыд ӕмбисыл») Резвана Цорионти и музыкальной драмы «Тауче» Христофора Плиева. В 1968 г. была издана книга «Пьесы» («Пьесӕтӕ»), куда вошли пьесы «Ахсар и Дзерасса», «Хаджи-Мурат», «Сердце матери», «Цветок плакал». В 1971 г. вышли рассказы и повесть. Книга получила название по повести «Это был мой сын», в которой писатель описывает боевую жизнь разведчиков и партизан. В 1987 г. был издан сборник «Пьесӕтӕ», куда вошли двенадцать пьес драматурга, неоднократно ставившиеся на сцене Осетинского драматического театра.

Источник

Проза на осетинском языке

Гуырдзыстон Уырысимæ баиу кæныны рæстæджы адæм дыууæ дихы фесты: иутæ Уырысы нæ уагътой Гуырдзымæ, иннæтæ та сæ фарс уыдысты.

Иукъорд азты фæстæ адæм ’æрсабыр сты, уырыс алы комы хицæуттæ скодтой, иугай лæгтæ тæрхон кæнын байдыдтой, адæмы æмбырд фехæлди.

Иу хорз уалдзыгон бон Æгайты хуссары сау фосыдзуг хизыныл ахæлиу сты, лæппулæг фиййау Ахмæт рындзыл бадти, йæ фосы уындæй йæ зæрдæ рухс кодта æмæ уадындзæй зарыди.

Уалынмæ саунæмыгдзау чызджытæ, сæ къæртатæ сæ къухты, æфцæгæй æрцыдысты æмæ Ахмæтæн арфæ ракодтой:

— Дæ фос бирæ уа, Ахмæт!

Ахмæт уырдыг фестад, уадындз зæххыл авæрдта æмæ афтæ зæгъы:

— Хорз амонд уæ хай, хорз чызджытæ! Айсæ уадындз зæххæй фелвæста, Ахмæты къухы йæ авæрдта æмæ чызджытæ æмхуызон схудтысты:

— Азар ма нын, Ахмæт, дæ уадындзæй, æмæ та схудтысты, Ахмæт уадындзы ныуулæфтытæ кодта æмæ ныззарыди:

Урс доны сæрмæ — сау фæрдыг, — Бирæ дзы уымæн ныуæзтон. Урс цонг дæ, чызгай, сау æрфыг,— Бирæ дæ уымæн ныууарзтон.

Айсæ джихæй баззади, Ахмæты уарзондзинадæй йæ зæрдæ сыгъди, цыма йын йæ зæрдæ тæвд æфсæйнаг тæлы æрбалвæста, — иу дзырд дæр йæ бон нал уыди.

Ахмæт дæр кæд уадындзæй зарыди, уæддæр ыл хуыздæр бон нæ уыди, — уымæн дæр Айсæйы уарзондзинадæй йæ зæрдæ сыгъди уырыди, фæззыгон сыфтæрау. Уадындзы амонæнтыл йæ къухтæ зырзыр кодтой, рызтысты.

Хуыцау зоны, цас сын фæзарыдаид. Чызджытæ араст сты, ацыдысты. Аисæ дæр сæ фæстæ, Ахмæтмæ фæкæс фæкæсгæнгæ, къуыбырæй фæаууон.

Ахмæт бонизæрмæ фосы фæдыл уæнтæхъил, сæр гуыбырæй фæхатти. Изæры фос æртардта æмæ арты фарсмæ къонайыл æнкъардæй абадти. Йæ хицау Хъуыдайнат æддейæ æрбацыди æмæ афтæ зæгъы:

— Цы кæныс, цæуыл æнкъард дæ? Ахмæт, куыд лæскъдзæрин лæг, æххуырст лæг, хæрз чысылæй сидзæр баззади, æмæ афтæ бакодта æнкъардгомау:

Царддæттæг сæрд ацыди, аивгъуыдта, Ахмæт æмæ Айсæ кæд арæх нæ уыдтой кæрæдзийы, уæддæр-иу хаттæй-хатт сæмбæлдысты æмæ-иу уæд дзæнæтон царды сахæттæ æрвыстой.

Фæззæг æрцыди. Хуымтæ æркарстой. Мæкъуылæй мусты алыварс байдзаг. Адæм сæ хор хос æрæфснайдтой.

Ахмæт дæр фиййау нал цыди.

Иу æхсæв Ахмæт æмæ Айсæ мусы мæкъуылты аууон ныхæстæ кодтой сæ уарзондзинады тыххæй, сæ царды тыххæй.

Æвиппайды чидæр мусы æмбондæй йæ топпы дзых æрбадардта æмæ афтæ зæгъы:

— Сис дæ топп, кæрæдзи хъуамæ амарæм, — мæ хойы мын фæхудинаг кодтай!

Ахмæтæн дæр цæсты ныкъуылдæн йæ топпы сампалы вделхъ фæцыди æмæ кæрæдзийы риутыл топпытæ авæрдтой.

— Уари! Уари! ма ныццæв, Ахмæт у! Уари йæ топпы ’нцой иудзæвгар сахат, æнæдзургæйæ, фæлæууыди, стæй афтæ зæгъы:

— Æнхъæл дæн, мæ хо, фæхудинаг мæ кодтай!

— Нæ, Уари цæра, нæ. Сыгъдæг, сыгъдæг уарзондзинады ныхас кæнæм, æндæр ницы.

Ахмæт æмæ Уари мусы чъилыл æрбадтысты, Айсæ та сæ цуры уырдыг лæууыди æмæ ныхас кæнын райдыдтой.

— Хъусыс, Ахмæт! Айсæ мæ кæнгæ хо у, ды дæр æй зоныс, — ды та мæ хæлар æмгар дæ, кæрæдзийы уарзут, уый базыдтон, фæлæ йын иу зæронд фыды йедтæмæ никуы ницы ис æмæ ныгæнинаг у. Айсæ йæ фыды хæдзарæй никуыдæм фæцæудзæн. Дæуæн дæр хæдзар нæй; чысылæй сидзæр баззадтæ, æххуырстæй кæдмæ фæцæрдзынæ, дæ хъару дын зонын: æртæ азы иумæ фиййау фестæм. Дæ уды хайы хохы сæр дæр фæдардзынæ, æрцу æмæ Дауитайы хæдзары цæр — йæ чызг дæр дæу уыдзæн æмæ йæ ис дæр: уыцы иунæг чызджы йедтæмæ йын никуы ницы ис, мæнæн дæр хæстæгæн бæздзыстут.

Ахмæт, æнкъардгомау, афтæ зæгъы:

— Уари! Сидзæрæй адæм дардмæ лидзынц, амонд та йæм хæстæг нæ цæуы. Дауита куы нæ сразы уа, йæ чызджы мын куы нæ радта, уæд мæ хъуыддаг куыд уыдзæн?

Уари хъуыддаджы бар йæхимæ райста Дауитайы сразы кæныны тыххæй, æмæ бирæ нал фæдзырдтой: бафидыдтой. Ахмæт йæ фæсронæй дамбаца фелвæста æмæ йæ Уаримæ нысангарзæн авæрдта.

Уари æмæ Айсæ Дауитайы хæдзармæ ацыдысты, Ахмæт та, лæскъдзæрæн кæмæ царди, уыдонмæ бацыди.

Дауита арты фарсмæ бандоныл бадти æмæ лулæ дымдта.

Уари æмæ Айсæ хæдзары балæууыдысты æмæ йын Уари салам радта:

—Хорзæй мын фæцæрай, хорзæй, Бабайы хур. Уари бандоныл æрбадти æмæ бирæ нал фæгæдзæ кодта. Ахмæт æмæ Айсæйы хабар Дауитайæн лыстæггай радзырдта. Дауита дæр сразы ис, фаг æхсызгон ын уыд æмæ бафидыдтой.

Хур ацыди, бæлæсты сыфтæ æрызгъæлдысты, зымæг йæ урс кæрц хæхтыл æрæмбæрзта, доны былтыл их фæхæцыд, мæргътæ хъарм бæстæм атахтысты, джиуæргуыба æрцыди, адæмы зæрдæ бæркад хæрднуæзтæй схъæлдзæг, физонæджы тæф лæджы зæрдæ рухс кодта. Лæппутæ сæ нæуæгхаст устытыл цинæй мардысты.

Ахмæт дæр Айсæимæ саргъуыдта, ус æмæ лæг систы.

Ахмæт Хъуыдайнатæй йæ лæсчъы хай æртиссæдз фысы райста æмæ цæрын байдыдта Дауитаимæ.

Хъал цы нæ кæны — мæгуыр цы нæ бары.

Иу бон Бибо бегара кæнынмæ æрцыди æмæ та хъæртæ кодта адæмыл.

Уыцы бон Ахмæт фиййау уыди хохы. Дауита дуармæ бадти æмæ лулæ дымдта. Бибо Дауитайыл фæхъæр кодта æмæ йын афтæ зæгъы:

— Ныртæккæ бегарайы цæуын хъæуы æлдарæн хос ласынмæ, дæ галтæ сифтындз, æмæ цæугæ!

Зæронд лæг бахъуыр-хъуыр кодта æмæ афтæ зæгъы:

— Дæ хорзæхæй, ныр мæ ныууадз, æндæр хатт ацæудзыстæм, — лæппу дæр ам нæй, фиййау ис, æз та зæронд лæг дæн, — кæдæм дын афæраздзынæн?

Цыбырæй зæгъæм, Бибо стырзæрдæ лæг уыди хицæутты ныфсæй, лæг йæ цæсты æрду дæр нæ уыд: æвиппайды ехсæй зæронд лæгыл æрлæууыди æмæ йын йæ уадулты туг æркалдта.

Дауита Тогъуызаты мыггагæй уыд, цæф чи нæ барста: фарсылдарæн кард фелвæста æмæ йæ Бибойы нард гуыбыны раст фистоны уонг ассыдта, Бибо уæлгоммæ ахаудта зæххыл. Иннæ чапартæ Дауитайыл амбырд сты, фидар ын бæндæнæй йæ къухтæ сбастой æмæ йæ хицаумæ аластой. Бибо бирæ нал ацард, дыккаг æви æртыккаг бон амарди.

Хъуыддаг изæрæрдæм уыди.

Ахмæтмæ лæгтæ ’рвитын нал бахъуыди. Йæ фос æртардта æмæ Айсæйы, кæугæ дзыназгæ, æрæййæфта.

Ахмæт бирæ фæхъыг кодта уыцы фыдбылызы тыххæй æмæ бандоныл æрбадти.

Æмбаргæ лæг зын хъуыддаджы кæддæриддæр нæ тагъд кæны. Бирæ рахъуыды-бахъуыды фæкодта æмæ афтæ зæгъы:

— Æнæ хицæуттæ хъуыддаг кæнæн нæй.

Ахмæт хицæутты зæрдæ хорз зыдта, хъуыддаг æнæ уыдон кæй нæ сарæзтаид, уый.

Аст туманы йæм æхца уыд, йæ дзыппы сæ авæрдта æмæ ацыди.

Хицауы тæлмац, Пиран, зæгъгæ, Ахмæт уымæ радта йæ хъуыддаг кæнын.

Дыккаг бон раст сихорафон Пираны хæдзары балæууыди, æмæ йын дардæй ныллæг бакуывта. Пиран стъолы фарсмæ бадти æмæ цыдæр хъуына чингуытæ рафæлдах-бафæлдах кодта.

Æрæджиау афтæ зæгъы:

— Цы дæ хъæуы? — æмæ йæ дыууæ ’рфыджы астæу хъæды сынчъыйас фелхынцъ кодта.

— Дæ хорзæх, дæ рынтæ бахæрон, дæ хорзæх. Уалынмæ Елызбарчапар æрбацыди æмæ тæлмацæн афтæ зæгъы:

— Тырсыйы хъæуы хицау уæрыччытæ ’ркодта æмæ сæ цы фæкæнæм? — Сæ мадæлтæ дæр семæ сты? — Пиран æй бафарста.

— Нæй, дæ рынтæ бахæрон, нæй, сæ мадæлтæ семæ не сты.

— Ныр та уыдон хъæрмæ куы нæ хъусон! Ацу æмæ йын зæгъ, — сæ мадæлтæ дæр сын куыд æркæна, афтæ. Елызбар ацыди æмæ дуармæ хъуыр- хъуыр кæны:

— Ай диссаг нæу, уæрыччытæ йын æркодта, æмæ ма сын сæ мадæлты дæр агуры.

Ахмæт бæгъæмсарæй фæсдуар уырдыг лæууыди æмæ дзуапмæ æнхъæлмæ касти. Æппынæрæджиау, чингуытæ рафæлдах-бафæлдах куы фæкодта, уæд афтæ зæгъы:

— Цы хъуыддаг дæ ис, цы хабар у? Ахмæт хæстæгдæр балæууыди.

— Цы хабар, дæ рын бахæрон, — мæгуыры дур хæрдмæ суры, Дауитайы хъуыддаджы тыххæй дæм æрбацыдтæн, кæд ын исты хос æмæ фæрæз æрцæудзæн йæ хъуыддагæн, уæд мыл æхцайы тыххæй ма бацауæрд.

Пиран уырдыг фестади æмæ Ахмæтмæ ныхæстæ кæнын райдыдта:

— Хъæуиаргъ лæг амардта, мæ хур, хъæуиаргъ. Хицауы донг ракодта, йе ’фсымæрæй дæр æй фылдæр уарзта, фæлæ хъæдгом сæрдæнæй фæлмæн кæны, афтид армы хъыргъы нæ бады, исты дæм ис, исты, хицаумæ цы бавдисæм, уымæй?

— Æрмæджы уал мæм аст туманы ис,—цы ма хъæуа, уый та ма фосæй ауæй кæндзынæн æмæ дын æрхæсдзынæн, цас зæгъай, уыйас.

Пиран фæстæмæ бандоныл æрбадти æмæ та хъуына чингуытæ рафæлдах бафæлдах байдыдта.

Ахмæт лæууынæй куы схъыг, уæд афтæ зæгъы:

— Ацы аст туманы уал айс, æз нæхимæ ацæуон, кæд искæмæ æхца æфстау ссарон, уæд дын ноджыдæр æрхæсдзынæн. Пиран æрæджиау- æрæджиау афтæ зæгъы:

— Ды искуы уæхимæ цæудзынæ, уым æфстæуттæ агурдзынæ, уалынмæ хъуыддаг дæумæ нæ кæсдзæн. Æхца æфстау куы агурай, уæд ам дæр бирæ ис, — уæртæ сомихаг Иуанемæ æхца йæ фылдæр цы ис: кæд дæ фæнды, уæд æм арвитæм, æмæ æрбацæуа?

Ахмæт дарддæр ницыуал загъта, Пираны фæндыл сразы ис. Арвыстой æмæ иу рæсыд гуыбын сомихаг æрбацыди. Иуанеимæ хицæуттæ лымæн уыдысты, уый тыххæй, æмæ-иу искæй æхца æфстау куы бахъуыди гæртамы тыххæй, уæд ын-иу уымæй исын кодтой.

Пиран æмæ сомихаг сусæгæй цыдæртæ адзырдтой, æмæ сомихаг афтæ зæгъы:

— Ратдзынæн ын дæс æмæ ссæдз туманы мæйы æмгъуыдæй, кæд мын ме ’хца йе ’мгъуыдмæ нæ бафида, уæд алыбон дæр туман пайда куыд кæной, афтæ.

Ахмæт тыхст лæг уæвгæй, йæ усы фыды йын Сыбырмæ кæй ахастаиккой, уый зыдта æмæ сомихаджы дзырдыл сразы ис.

— Æгæр цыбыр æмгъуыд мын кæй дæттыс, уый хорз нæу. Пиран йæ чъылдым фездæхта æмæ фæбогъ ласта:

— Дæ бон дæ уа, уæззау хъуыддаг рæуæг ныхæстæй нæ арæзы!

Цы дардыл дзурын, сомихагæн чиныг ныффыстой — дæс æмæ ссæдз туманы (вексел). Ахмæты бæсты иу кæцондæр салдат йæ къух æрфыста. Чиныг сомихаг айста, æмæ дæс æмæ ссæдз туманы Пираны къухы банымадта. Ахмæты аст туманимæ— стдæс æмæ ссæдз туманы Пиран йæ дзыппы ассыдта.

—Хъуыддаг мæ бар уадз?—загъта, æмæ Ахмæт æрцыди йæ хæдзармæ.

Иу къуырийы фæстæ фехъуысти, — Дауита рынчын у, ахъазаг нал у, мæлы, дам. Дауитайы мард къухы нал æфтыд æнæ хицæутты, дохтырты чиныгæй.

Ахмæт Пиранæн лæгъстæ кæнын байдыдта, цæмæй йын Дауитайы марды хицæутты дохтыртæй ракура, фæлæ Пиран хъуыддаг уæззауæй равдыста: хæцгæ низæй мард у, загъта, ома Ахмæт йе ’хца фæстæмæ курын мауал бауæнда.

Дыккаг бон Ахмæтмæ цавæрдæр чиныг авæрдта æмæ афтæ зæгъы:

— Хъусыс, ацы чиныгыл цас бахъуыди хардз — де ’хцайæ ма æгасæй иу туман ис, иннæтæ иууылдæр хъуыддаджы фæдыл бахъуыдысты! Цас хъæуы, цас. Ныддис кодта.

Ахмæт Дауитайы мард раласта йæ хæдзармæ. Адæм ыл фæкуыдтой, фæхъыг кодтой.

Ахмæт Дауитайæн хорз хæрнæг скодта. Адæм хæрнæг бахордтой: «Рухсаг уæд, рухсаг!» загътой æмæ ацыдысты. Æрмæст ма хъуысти Дауитайы хæдзарæй Айсæйы хъарджытæ.

Ахмæт йæ хæс йе ’мгъуыдмæ бæргæ бафыста, фæлæ йæ чиныг æнæхæлдæй баззади.

Ацыдаид ыл дыууæ азы бæрц, афтæ иу бон дианбег (пъырыстыф) æмæ фондз асаулыйы Ахмæты дуармæ балæууыдысты æмæ Ахмæты номæй бадзырдтой хæдзармæ. Айсæ сæм хыссæ къухæй рауади æмæ сын афтæ зæгъы:

— Æрхизут, лæг хохы хъæуы ис, фæлæ йæ хæдзар — ам, кæрдзын бахæрут.

Дианбег усмæ фæлывд цæстæнгасæй бакаст æмæ йын арфае ракодта.

Дианбег æмæ асаулытæ хохмæ ацыдысты. Раст сихорафон, Ахмæт йæ фос кæм дардта, уырдæм схæццæ сты.

Ахмæт сæ размæ рауади, куыйтæй сæ баиргъæвта æмæ сын салам радта, æгъдаумæ гæсгæ. Бæхтæй æрхызтысты æмæ дианбег Ахмæтæн афтæ зæгъы:

— Дæ фос æртæр æмæ сæ куыд ныффыссон, афтæ, сомихаджы хæсы тыххæй. Торгæй сæ хъуамæ ауæй кæнæм. Ахмæт йæ топпы æнцой алæууыд æмæ афтæ зæгъы:

— Ау, æз сомихаджы хæс раджы куы бафыстон, уæд мын дыккаг хатт фидын кæнут?

Дианбег йæ хызынæй цыдæр чингуытæ систа æмæ сæ райгом кодта.

— Сомихаг Иуанейæ дæс æмæ ссæдз туманы дардтай æмæ йын сæ йе ’мгъуыдмæ нæ бафыстай, уый тыххæй алы бон дæр йе ’хца туман пайда кæны, афтæ амоны йæ чиныг. Ныр авд мины онг сты.

Фосмæ асаултæй арвыста æмæ сæ æртæрын кодта. Ахмæт фиййæуттæй æвдисæнтæ бæргæ бавдыста, сомихаджы хæсы тыххæй йæ фосæй кæй цуры ауæй кодта, æхца кæй цуры радта сомихагæн, фæлæ уыцы æвдисæнтæ æнахъазæй баззадысты, æхцайы хæс, дам, æвдисæн нæ уадзы, — дианбег загъта.

Ахмæтæн йæ фос ныффыста суанг фæстаг уæрыччы онг дæр. Ахмæт фыццаг æнхъæл нæ уыди, æцæг ын йæ фос тæрдзысты, уый. Фæлæ фос куы араст кодтой — цыппарфондзыссæдз фысы, уæд йæ зæрдæ мæстæй ссыгъди, йæ цæстытæй тугæмхæццæ цæстысыгтæ æркалдта. Сывæллонæй уæдмæ цы фосимæ сахуыр, уыдонæй йын иу бон йæ къух исын кодтой.

Ахмæт йæ хъару æрбамбырд кодта, йæ топпы астæуыл фæхæцыд, фосы размæ базгъордта æмæ сæ фæстæмæ раздæхта.

Дианбег асаултыл фæхъæр кодта:

Ахмæтыл, æцæг, ехсытæй ралæууыдысты.

Уалынмæ Ахмæты гæрах фæцыд, æмæ асаултæй иу асхъиудта; хъама фелвæста æмæ дыккаг фæтымбыл. Иннæ æртæ Ахмæты кæрдтæй лыстæг къуыхтæ скодтой æмæ йын йæ фосы атардтой.

Асаулты мæрдтæм цыдæр хицæуттæ æрцыдысты, федтой сæ æмæ сæ баныгæдтой.

Фиййæуттæ Ахмæты мард сынтыл сæвæрдтой æмæ йæ йæ хæдзармæ æрхастой. Адæм æрæмбырд сты, фæкуыдтой йыл, фæхъыг ыл кодтой, «рухсаг у, рухсаг, æгады мардæй нæ амардтæ!» загътой.

Баныгæдтой йæ, æхсæны хист ын скодтой æмæ ацыдысты, æрмæст ма хъуысти Ахмæты хæдзарæй Айсæйы кæуын æмæ хъарджытæ.

Айсæ бонæй бон мæллæгдæр кæнын байдыдта, кæрдзын нал хордта, æдзух кæуынæй нæ ’нцади. Иу къуырийы фæстæ Айсæйыл æррайы бæрджытæ фæзынди: Ахмæты кардиу сбаста æмæ-иу уынгты рацу-бацу кодта хъæргæнгæ. «Ахмæты чи амардта! Ахмæты чи амардта!»,—дзырдта Айсæ. Тынгæй-тынгдæр æрра кæнын байдыдта, дзæгъæл цæуын систа, кæд ма йæ хæстæджытæ æмæ йæ хорз сыхæгтæ хъахъхъæдтой, урæдтой, уæддæр иуран нал лæууыди, дзæгъæл цыди.

Раст нæуæгбон æхсæвы та Айсæ дзæгъæл ацыди æмæ йæ урс доны сæрмæ бирæгътæ бахордтой. Йæ дарæсæй æмæ ма йын йе стæгдарæй адæм кæй ссардтой, уыдон æрхастой æмæ сæ Ахмæты цур баныгæдтой. Рухсаг ут, рухсаг! загътой æмæ ацыдысты.

Афтæтæ кодтой уыцы рæстæджы хъæндилтæ.

ГÆДИАТЫ Секъа. Рауагъдад «Ирыстон». Цхинвал, 1979.

Источник

Антология осетинской прозы

В книгу вошли лучшие рассказы, повести, главы из романов осетинских писателей в переводе на русский язык.

Антология осетинской прозы

Сергей Марзойты
ВНИМАЯ ГОЛОСУ ВРЕМЕНИ

Это цельный слиток социальных проблем, эпохальных устремлений, человеческих страстей, а не мертвый отблеск обремененных бурей десятилетий, в которые жил, творил, боролся великий трибун.

Проза Сека Гадиева трагедийна и героична в высшей степени. Она насыщена исторической правдой, социальными коллизиями, жаждой воли и духовного раскрепощения обитателей горных теснин. Поэтика, стилистика и краски устного народного творчества органически вплетаются в художественную ткань его повествований.

В рассказах Арсена Коцоева и других приверженцев традиций классической новеллистики отчетливо проступают черты времени и характера обездоленного горца, ищущего правды и справедливости, стремящегося избавиться от пут обветшалых нравственных канонов и затхлых верований.

Речь идет не о попытках писателей «внедрить» в молодую литературу тот или иной жанр, а о создании ими произведений изысканного мастерства и идейной зрелости, остротой и значимостью проблематики, безупречностью формы обозначивших пути развития прозы в дальнейшем.

И все же правомерно говорить о процессе становления новой осетинской прозы в советское время. Эпос в своей полифоничности и широкоохватности утверждается вместе с эпохой революционного обновления общества.

Первые повести и романы на осетинском языке появляются в начале тридцатых годов. Подлинная история человечества начинается с Октября семнадцатого года, и писатели направляют свои усилия на создание художественной панорамы возрожденной родины. Этим объясняется их стойкий интерес к событиям кануна революции, самой революции и гражданской войны.

В результате добрая половина книг прозаиков оказалась тематически связанной с недавним прошлым, что не разрушало единства литературного процесса, пафосом утверждения обращенного к современности.

Ведь именно в те годы, по горячим следам, написан целый ряд произведений, в которых явления общественного бытия осмысливаются как проявление сущности классовой борьбы (повести Цомака Гадиева «Честь предков», Арсена Коцоева «Джанаспи», роман Дабе Мамсурова «Тяжелая операция»).

«Шум бури», «Разбитая цепь», «Поэма о героях», «Надежда», «Навстречу жизни»… Названия романов Коста Фарниона, Барона Боциева, Дабе Мамсурова, Тазе Бесаева, Езетхан Уруймаговой красноречиво говорят о творческих замыслах писателей, об их понимании действительности и призвания человека.

Им по плечу подвиги, испытания лишь закаляют их волю и сердца. Гордые, вольнолюбивые, они до поры до времени бывают бескрылы, не находят заветной цели. Стряхивая очарование стихийной абреческой удали и порывов к свободе, дети гор постепенно постигают революционный смысл происходящего вокруг них.

И фарниевский изгой Царай Сырхаев, и мамсуровский бунтарь Гаппо Борзов, и уруймаговский «временнопроживающий» Темур Савкуев поначалу по зову чувств мгновенно реагируют на притеснения и поборы, оставаясь во власти вспышек гнева и протеста, но потом самозабвенно отдаются сознательной борьбе за народное дело. И боциевский мечтатель Цалык наверняка осенен знаменем своего времени.

С годами эмоциональная импульсивность этих недюжинных натур сменяется осознанной целеустремленностью борцов с кремнистым характером. В их стремительном духовном выпрямлении и росте явственно ощущается логика социальных потрясений.

Одухотворенностью правдоискателей, мятежными метаниями галерея этих образов сродни героям рассказов Чермена Беджызаты и Сико Кулаева.

Позднее исторические повествования Уари Шанаева, стоящие особняком, по своей образной структуре и романтическому звучанию, обогатили прозу мотивами борьбы за человеческое достоинство, за землю и волю.

Военное лихолетье вошло в осетинскую литературу как тревожный колокольный звон, до сих пор посещающий сны ветеранов и тех юнцов, чье детство омрачено тенью свастики. В книгах послевоенной поры сохранилось ощущение трагизма войны, но оно не ложится мертвящим грузом на сердца людей, открытых для добрых дел.

Источник

Видео

Фатимæ. Ирон æвзагыл // Фатима. На осетинском языке

Фатимæ. Ирон æвзагыл // Фатима. На осетинском языке

1 урок Начало Ды чи дæ Ты кто

1 урок Начало Ды чи дæ Ты кто

Народ говорит. Иронау дзурыс? Разговариваешь ли ты на осетинском языке?

Народ говорит. Иронау дзурыс? Разговариваешь ли ты на осетинском языке?

40 ОТТЕНКОВ СЕРОГО ЦВЕТА В ОСЕТИНСКОМ ЯЗЫКЕ

40 ОТТЕНКОВ СЕРОГО ЦВЕТА В ОСЕТИНСКОМ ЯЗЫКЕ

Осетинский язык урок 1

Осетинский язык урок 1

Как на осетинском языке называют "уздечку"?

Как на осетинском языке называют "уздечку"?

Кудзоева - Введение в осетинский язык

Кудзоева - Введение в осетинский язык

Осетинский язык

Осетинский язык

Усгур Гаци Осетинский театр

Усгур Гаци  Осетинский театр

Матирится да как толька на осетинском

Матирится да как толька на осетинском
Поделиться или сохранить к себе:
Добавить комментарий

Нажимая на кнопку "Отправить комментарий", я даю согласие на обработку персональных данных, принимаю Политику конфиденциальности и условия Пользовательского соглашения.